تشخیص بیماری، آسیب شناسی
تشخیص بیماری و آسیب شناسی در گیاهان
تشخیص دقیق آسیب یا بیماری گیاهی، اولین و مهمترین گام در مدیریت موفقیتآمیز است. هدف این مرحله، شناسایی علت اصلی استرس گیاه است، که میتواند بیولوژیک (آفت، بیماری) یا غیربیولوژیک (محیطی، شیمیایی) باشد.
مشاهده و جمعآوری اطلاعات (History Taking)
قبل از هر آزمایشی، باید سابقه گیاه و شرایط محیطی آن را بررسی کنید:
- بررسی علائم (Symptoms): علائم چه شکلی هستند؟ لکههای برگ، زردی عمومی (کلروز)، بدشکلی رشد، پژمردگی، یا تغییر رنگ ساقه؟
- بررسی نشانهها (Signs): آیا خود عامل بیماری قابل مشاهده است؟ (مثلاً هاگهای قارچ، توده رشتهای میسلیوم یا وجود حشرات).
- شرایط محیطی: گیاه چقدر آبیاری میشود؟ خاک زهکشی خوبی دارد؟ آیا اخیراً کوددهی سنگین یا سمپاشی انجام شده است؟ آیا دما و رطوبت محیط تغییر کرده است؟
دستهبندی علت آسیب
آسیبهای گیاهی به طور کلی به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
الف) آسیبهای بیولوژیک (عفونی)
این آسیبها توسط موجودات زنده (پاتوژنها) ایجاد میشوند و معمولاً قابلیت سرایت دارند:
- بیماریهای قارچی: شایعترین علت هستند. علائم شامل انواع لکهها (نقطهای، زاویهدار)، سفیدکها (پودری یا کرکی)، پوسیدگی ریشه، و زنگزدگی (زنگار) میباشند.
- بیماریهای باکتریایی: اغلب باعث ایجاد زخمهای آبکی، سوختگیهای مرطوب یا پوسیدگی نرم میشوند که بوی نامطبوعی دارند.
- بیماریهای ویروسی: معمولاً باعث موزائیک شدن برگها، کاهش شدید رشد، یا ایجاد رگهبندیهای غیرطبیعی میشوند. این بیماریها معمولاً قابل درمان نیستند و گیاه مبتلا باید حذف شود.
- آفات: شامل حشرات، کنهها و نماتدها که با تغذیه یا ایجاد سوراخ مستقیماً به بافت گیاه آسیب میزنند.
ب) آسیبهای غیربیولوژیک (تنشهای محیطی/شیمیایی)
این آسیبها به دلیل عوامل محیطی یا مدیریت نادرست ایجاد میشوند و مسری نیستند:
- تنش آبی: آبیاری کم (خشکی و ترد شدن برگها) یا آبیاری بیش از حد (زردی، پوسیدگی ریشه و پژمردگی ناشی از غرقابی).
- تغذیه نامناسب: کمبود یک عنصر خاص (مثل کمبود نیتروژن باعث زردی برگهای مسنتر میشود) یا مسمومیت ناشی از مصرف بیش از حد عناصر (به ویژه کودهای شور).
- آسیب شیمیایی: سوختگی ناشی از سمپاشی با غلظت بالا، یا آسیب ناشی از آفتکشهایی که برای آن نوع گیاه مناسب نبودهاند.
- آسیب فیزیکی: آسیبهای مکانیکی ناشی از باد، تگرگ یا جابجایی.
روشهای پیشرفته تشخیص
اگر تشخیص علائم سطحی کافی نبود، آزمایشگاهها از روشهای دقیقتری استفاده میکنند:
- میکروسکوپ نوری: برای شناسایی ساختارهای قارچی، تخم حشرات یا الگوهای آسیب سلولی.
- کشت نمونه: نمونهای از بافت بیمار را در محیطهای کشت مخصوص (مانند آگار) قرار میدهند تا پاتوژنهای قارچی یا باکتریایی رشد کرده و شناسایی شوند.
- تستهای مولکولی (PCR): برای تشخیص قطعی ویروسها یا پاتوژنهایی که تشخیص آنها با چشم دشوار است.
💡 نکته کلیدی: در بسیاری از موارد، آسیبهای بیولوژیک و غیربیولوژیک با هم ترکیب میشوند (مثلاً گیاه ضعیف شده به دلیل تنش آبی، مستعد حمله قارچ میشود). بنابراین، درمان باید همزمان هر دو علت را هدف قرار دهد.
تحلیل الگوهای آسیب برگ (Leaf Spot Analysis)
لکههای برگ اطلاعات زیادی در مورد نوع پاتوژن میدهند:
- لکههای نکروتیک (مرده/قهوهای تیره): اغلب نشاندهنده فعالیت قارچها یا باکتریها است.
- لکههای متحدالمرکز (Concentric Rings): مشخصه برخی قارچها مانند Alternaria.
- لکههای حاشیه دار (Halo): لکههایی با یک هاله زرد رنگ اطراف ناحیه مرده که نشاندهنده حمله فعال پاتوژن به بافت سالم اطراف است.
- کلروز (زردی) گسترده: میتواند ناشی از ویروسها، کمبود عناصر، یا بیماریهای سیستمی باشد که کلرونیل ایجاد میکنند.
- سوختگی (Scorch): قهوهای شدن لبهها یا نوک برگها، که معمولاً ناشی از تنش شدید محیطی (نمک، خشکی، آفتابسوختگی) است و نه عفونت پاتوژنیک.
روشهای عملی میدانی برای تأیید اولیه
در مزرعه یا باغ، میتوان با چند اقدام ساده، فرضیه تشخیص را تأیید کرد:
- تست کشش آب: در صورت شک به تنش آبی، با فشار دادن خاک اطراف ریشه، میزان رطوبت را بسنجید.
- تست بویایی: پوسیدگیهای باکتریایی یا قارچی ریشه اغلب بوی نامطبوعی (بوی تعفن) میدهند که در گیاهان سالم وجود ندارد.
- بررسی پشت برگ: بسیاری از آفات (مانند کنهها و سفید بالکها) در سطح زیرین برگ تجمع مییابند. وارونه کردن برگها برای مشاهده آنها ضروری است.
تشخیص موفقیتآمیز، نیازمند ذهنیت یک کارآگاه است؛ باید تمامی شواهد محیطی و ظاهری را جمعآوری کرده و سپس آنها را با الگوهای شناخته شده بیماریها منطبق کرد.